خبرگزاری حوزه | تأثیرگذاری مثبت یا منفی شخصیتها در عرصههای علمی، نظامی، اخلاقی، سیاسی و مانند آن، سبب شده است نامشان در تاریخ بدرخشد و بهعنوان الگوهایی از نیکی یا بدی به جوامع معرفی شوند. از جمله شخصیتهایی که نامی ماندگار و نیک در تاریخ خواهد داشت، رهبر شهید انقلاب اسلامی ایران، حضرت آیتاللهالعظمی امام سید علی خامنهای(قدس سره) است. شخصیت چندبعدی او موجب شد نظام اسلامی در طی ۴۶ سال از مدیریتی جامع برخوردار باشد؛ دورهای که شکلگیری و استحکام نظام اسلامی را در پی داشت و ثمره آن، ثبات این نظام در ابعاد مختلف بود. عوامل گوناگونی مانند تربیت خانوادگی، استادان، سجایای اخلاقی، روحیه مبارزاتی، تقوای درونی و شجاعت، در شکلگیری شخصیت و اندیشههای وی نقش داشت. آنچه در این نوشتار دنبال میشود، بررسی نقش آموزههای قرآن کریم در شکلگیری و تکامل اندیشههای رهبر شهید(قدس سره) است.از آنجا که قرآن کتابی ماندگار و جاوید است، اندیشههای برخاسته از آن نیز همیشگی خواهد بود و عاملان به آن را ماندگار میسازد.
* هندسه جهاد و مقاومت در ترازوی قرآن
یکی از ویژگیهای مهم رهبر شهید انقلاب(قدس سره)، انس عمیق با قرآن و آموزههای قرآنی بود؛ بهگونهای که از دوران جوانی، قرآن کریم یکی از منابع اصلی سخنرانیها و نوشتههای او به شمار میرفت. سلسله جلسات تفسیر قرآن در مسجد کرامت مشهد و دامنه گسترده آن در این شهر، همچنین ارائه طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، از نمونههای روشن این الگوی رفتاری و فکری است. (۱) (حاجی اکبری، ص ۱۹) بررسی مجموعه سخنرانیها پس از انقلاب و نیز در دوره ریاست جمهوری و رهبری نشان میدهد که در بسیاری از آنها بهصورت مستقیم به آیات قرآن استناد شده و در موارد فراوانی نیز، هرچند سخن بهطور مستقیم نقل آیه نبوده، محتوای آن قرآنی و برگرفته از آموزههای وحیانی بوده است.
منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، ریشه در قرآن کریم داشت. بررسی این منظومه نشان میدهد که در همه موضوعاتی که طرح کرده، آموزههای قرآنی پیشزمینه اصلی اندیشه معظمله بوده است. (۲) (اسماعیلی صدرآبادی، ص ۱۰۷) آنجا که از مسائل نظامی، جهاد و مقاومت در برابر دشمن سخن میگوید، استنادات او به آیات قرآن است. هرگاه به مباحث علمی و پیشرفتهای دانشی سفارش میکند، بر تأکیدهای قرآن در زمینه دانش تکیه دارد. همچنین وقتی به معضلات اجتماعی میپردازد و راهکارهایی برای رفع آنها مطرح میسازد، از آموزههای قرآنی بهره میگیرد و رهنمودهای قرآن را برای کاهش آسیبهای اجتماعی ارائه میکند. تبیین جامعه ولایی و مؤلفههای آن بر مبنای قرآن نیز از جمله دیدگاههای قرآنی او در حوزه اجتماع است. (۳) (شاهدی، ص ۱۰۱) مجموعه مطالب مربوط به مسائل فرهنگی نیز مستند به قرآن کریم و آموزههای این کتاب وحیانی است. برای نمونه، تأکید بر نفوذ فرهنگی از منظر قرآن، یکی از جلوههای نگاه قرآنی او به مسئله فرهنگ بهشمار میآید. (۴) (علیخانی، ص ۳۸۷) در عرصه مسائل سیاسی داخلی و خارجی نیز رهنمودها برگرفته از آیات قرآن کریم است و در لابهلای سخنرانیها و پیامها، استناد به آیات قرآن بهوفور دیده میشود. (۵) (داوری، ص ۴۱) همین شیوه ارائه محتوا، که بر قرآن کریم و رهنمودهای آن تکیه دارد، سبب شد منظومه فکری او ماهیتی قرآنی و ماندگار پیدا کند.
* پاسخگویی به پرسشهای زمانه در پرتو نگاه قرآنی
موضوعیابی اجتماعی و سیاسی در آیات قرآن، یکی از ویژگیهای برجسته نگاه تفسیری رهبر شهید(قدس سره) است. نوع مواجهه او با قرآن و آموزههای وحیانی با بسیاری از سبکهای تفسیری تفاوت داشت و همین امر سبب میشد موضوعاتی که از آیات استخراج میکرد، هم با بسیاری از تفاسیر متفاوت باشد و هم جنبهای کاربردی پیدا کند. بخش عمدهای از مفسران قرآن کریم، موضوعهای قرآنی را بیشتر از متن قرآن و تفاسیر پیشین میگرفتند، اما کمتر به کاربرد عملی آن در جامعه توجه داشتند؛ در حالی که رهبر شهید متناسب با مسائل روز به قرآن مراجعه میکرد و از آن موضوعهای تازهای استخراج مینمود. (۶) (موسوی اینجدان، ص ۲۲) فعالیت گسترده سیاسی و اجتماعی او سبب شد ابعاد و زوایای پنهانی از قرآن، که کمتر در معرض دید مفسران پیشین قرار گرفته بود، آشکار و عینی شود. پرسشهای فراوانی که در مسیر اجرا و پیادهسازی احکام قرآن در دوران مسئولیتهای اجرایی پدید میآمد، برای مفسرانی که بیشتر در حوزه بحث، گفتوگو و تحقیق علمی در آیات قرآن تتبع میکردند، کمتر مطرح بود. از همین رو، نگاه او به قرآن کریم کاربردیتر شد و موضوعهای جدیدی از آیات استخراج و به بحث گذاشته شد. بهعنوان نمونه، مجموعه بیاناتی که در پیامهای مربوط به ایام حج تمتع صادر میشد، نشان میدهد مسائلی مانند همگرایی امت اسلامی در حج، با استناد به آیات قرآن، در بسیاری از تفاسیر کمتر مورد توجه قرار گرفته بود. (۷) (حقی، ص ۹۱)
*از فهم انتزاعی تا هدایت عینی؛ رویکرد عملکردی رهبر شهید به آیات قرآن
نگاه کاربردی و عملکردی به آیات قرآن، از دیگر ویژگیهای مهم رویکرد تفسیری رهبر شهید است. بسیاری از مطالبی که در تفاسیر علمای سلف دیده میشود، هرچند علمی و ارزشمند است، اما از کاربرد عملی قرآن در جامعه فاصله دارد؛ در حالی که رهبر شهید در تفسیر آیات، ناظر به کاربست آنها در جامعه و زندگی فردی و اجتماعی سخن میگفت و پاسخ پرسشها و ابهامهای رفتاری در حیات سیاسی و اجتماعی را از متن قرآن استخراج میکرد. استخراج الگوهای عملی برای هدایت فردی و اجتماعی و ارتقای تفسیر قرآن از سطح فهم نظری به عرصه کاربست اجتماعی و تمدنی، از ویژگیهای برجسته نگاه قرآنی اوست. (۸) (ریاحی مهر، ص ۲۰) این رویکرد از یکسو سبب شد دستورات سیاسی و اجتماعی او از پشتوانه علمی و الهی برخوردار باشد و از سوی دیگر، مخاطبان نیز نگاه متفاوتی به قرآن پیدا کنند و از محدود کردن آن به تلاوت برای کسب ثواب فاصله بگیرند و به سوی رویکردی عملی حرکت کنند. بر همین اساس، جهان اسلام نیز بیدار شد و این نوع نگاه متفاوت، به اندیشمندان مسلمان در دیگر کشورها نیز سرایت کرد.
* نتیجه گیری
در نتیجه، یکی از دلایل ماندگاری کلام و سیره رهبر شهید انقلاب(قدس سره) پیوند عمیق او با قرآن کریم است. بخش عمده مطالب شفاهی و مکتوب وی مستند به آیات قرآن و آموزههای این کتاب آسمانی است. افزون بر این، نوع بهرهگیری او از آیات قرآن با روش بسیاری از مفسران تفاوت دارد و به دلیل نگاه کاربردی و عملکردی به قرآن، افقهای معنایی تازهای از این کتاب الهی ارائه شده است. منظومه فکری او قرآنی بود، موضوعیابیاش با توجه به فعالیتهای گسترده سیاسی و اجتماعی، تفاوتی آشکار با بسیاری از مفسران دیگر داشت و در نهایت، نگاهش به قرآن نگاهی عملکردی و کاربردی بود. بررسی آرای تفسیری او میتواند ابعاد و زوایای تازهای از تفسیر قرآن کریم را پیش روی محققان بگشاید و قرآن را از مجامع علمی به عرصههای عملی و اجرایی وارد سازد.
علیرضا شاهفضل، دانشیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی کاشان
پینوشتها
۱. حاجیاکبری، فاطمه (۲۰۲۲). اندیشه تفسیری آیتالله خامنهای در کتاب طرح کلی اندیشههای اسلامی در قرآن.
۲. اسماعیلیصدرآبادی، مهدی، موسوی، سید محمد و حیدری، سارا (۲۰۲۲). ظرفیتهای سیاسی تدبر قرآنی در منظومه فکری آیتاللّهالعظمی خامنهای. پژوهشنامه فقه و علوم اسلامی، ۲(۱)، ۱۰۷-۱۴۴.
۳. شاهدی، غفار (۲۰۲۴). مبانی و ویژگیهای جامعه ولایی در قرآن با تأکید بر آرای تفسیری آیتالله خامنهای. پژوهشنامه معارف قرآنی، ۱۵(۵۷)، ۱۰۱-۱۳۴.
۴. عالیخانی، غلامرضا و عالیخانی، زکیه (۲۰۲۰). رهیافتی بر تبیین نفوذ فرهنگی و عوامل آن با تأکید بر آیات قرآن و اندیشههای رهبر معظم انقلاب اسلامی. ۳۸۷-۴۰۶.
۵. داوری، روحالله و سیاهپوش، امیر (۲۰۲۴). بررسی تناظر محتوایی نفی سلطهگری و سلطهپذیری در اندیشه سیاسی امام خامنهای و قرآن کریم. پژوهشهای سیاست اسلامی، ۱۱ (۴)، ۶۱-۴۱.
۶. موسوی اینجدان، سید محمدباقر و بهجتپور، عبدالکریم (۲۰۲۳). روش تفسیری و رویکرد حکمرانی تفسیر سوره حشر حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای در تطبیق با تفاسیر اجتماعی معاصر. پژوهشنامه فقه و علوم اسلامی، ۲ (۳)، ۲۲-۳.
۷. حقی، محمد (۲۰۲۲). دیپلماسی حج و همگرایی امت اسلامی با تأکید بر اندیشههای امام خمینی و مقام معظم رهبری. میقات حج، ۳۰(۱۲۰)، ۹۱-۱۲۴.
۸. ریاحیمهر، باقر (۲۰۲۶). الگوی هندسه معرفتی قرآن و نقش آن در کارآمدسازی تفسیر معاصر از منظر شهید امام خامنهای. دینپژوهی و کارآمدی، ۶(۱)، ۱-۲۰.
نظر شما